تاریخچهٔ فیلترینگ اینترنت در ایران؛ از فیلتر سایتها تا اینترنت طبقاتی
پاسخ کوتاه
فیلترینگ اینترنت در ایران از مسدودکردن چند سایت در اوایل دههٔ ۱۳۸۰ شروع شد و بهتدریج به نظامی چندلایه رسید که شبکههای اجتماعی، پیامرسانها و حتی پروتکلهای فیلترشکن را هدف میگیرد. قطعیهای سراسری، شبکهٔ ملی اطلاعات و دسترسیهای طبقاتی مراحل بعدی همین مسیر بودهاند.
فیلترینگ برای بیشتر کاربران ایرانی یک تجربهٔ روزمره است: سایتی که باز نمیشود، اپی که بدون فیلترشکن کار نمیکند، یا سرعتی که در روزهای خاص ناگهان افت میکند. اما این وضعیت یکشبه شکل نگرفته است. آنچه امروز میبینیم نتیجهٔ بیش از دو دهه تصمیمهای فنی، قانونی و سیاسی است که لایهبهلایه روی هم انباشته شدهاند.
در این نوشته سعی کردهایم تاریخچهٔ فیلترینگ اینترنت در ایران را بیطرفانه و بر پایهٔ رویدادهای شناختهشده مرور کنیم. هر جا تاریخ دقیق یک رویداد قطعی نبود، بهجای عدد ساختگی، دوره را توصیف کردهایم. هدف این است که بدانیم چرا ابزارهای دسترسی آزاد امروز اینقدر پیچیده شدهاند و چرا یک روش ساده دیگر مثل گذشته کار نمیکند.
اینترنت در ایران چگونه آغاز شد؟
اینترنت در اوایل دههٔ ۱۳۷۰ و از مسیر مراکز دانشگاهی و پژوهشی به ایران رسید. در سالهای نخست، دسترسی محدود به دانشگاهها و چند نهاد بود و کاربران عادی بیشتر با شبکههای ارتباطی سادهتر و خطوط تلفنی (Dial-up) سروکار داشتند. با گسترش شرکتهای ارائهدهندهٔ خدمات اینترنت (ISP) در اواخر دههٔ ۱۳۷۰، کافینتها و اشتراکهای خانگی رایج شدند و اینترنت کمکم به بخشی از زندگی شهری تبدیل شد.
در این دوره هنوز سازوکار متمرکزی برای کنترل محتوا وجود نداشت. بسیاری از وبلاگها، سایتهای خبری و انجمنها بدون مانع در دسترس بودند و وبلاگنویسی فارسی رشد چشمگیری داشت.
دههٔ ۱۳۸۰: آغاز فیلتر سایتها
با رشد کاربران و محتوای فارسی، از اوایل دههٔ ۱۳۸۰ الزام شرکتهای اینترنتی به مسدودکردن برخی سایتها آغاز شد. روشهای اولیه نسبتاً ساده بودند:
- فهرست سیاه نشانیها: دامنه یا آدرس IP یک سایت در فهرست مسدودها قرار میگرفت.
- فیلتر کلیدواژهای: درخواستهایی که کلمههای خاصی در نشانی داشتند متوقف میشدند.
- صفحهٔ هشدار: کاربر به جای سایت مقصد، صفحهای با پیام «دسترسی به این سایت امکانپذیر نمیباشد» میدید.
در این سالها دورزدن فیلتر هم ساده بود. پروکسیهای وب و ابزارهای کوچک کافی بودند، چون فیلترینگ تنها به نشانی مقصد نگاه میکرد و محتوای ارتباط را بررسی نمیکرد.
بهتدریج کنترل اتصالهای بینالمللی متمرکزتر شد. وقتی همهٔ ترافیک خارجی از چند دروازهٔ محدود عبور کند، اعمال سیاستهای یکسان روی کل کشور آسانتر میشود. همین تمرکز بعدها پایهٔ فنی قطعیهای سراسری و محدودیتهای گسترده را فراهم کرد.
سال ۱۳۸۸: نقطهٔ عطف شبکههای اجتماعی
انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۳۸۸ و اعتراضهای پس از آن، نقطهٔ عطفی در تاریخ اینترنت ایران بود. فیسبوک و توییتر که پیشتر هم با محدودیتهای مقطعی روبهرو بودند، در این دوره بهطور گسترده و پایدار فیلتر شدند. کاهش شدید سرعت اینترنت در روزهای حساس هم برای نخستین بار به ابزاری آشنا تبدیل شد.
در همین سالها قانون جرائم رایانهای تصویب شد و «کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه» شکل گرفت؛ نهادی که تعیین میکند چه محتوایی باید مسدود شود. با این قانون، فیلترینگ از یک اقدام پراکنده به سازوکاری رسمی و دارای پشتوانهٔ حقوقی تبدیل شد.
از نظر فنی هم فیلترینگ پیچیدهتر شد. بررسی بستهها (DPI) و شناسایی الگوهای ترافیک وارد کار شد و ابزارهای سادهای مثل پروکسیهای معمولی کمکم کارایی خود را از دست دادند. برای همین، کاربران به سراغ VPNهای تجاری و ابزارهای ضدسانسور رفتند.
دههٔ ۱۳۹۰: شورای عالی فضای مجازی و شبکهٔ ملی اطلاعات
در اوایل دههٔ ۱۳۹۰ شورای عالی فضای مجازی تشکیل شد تا سیاستگذاری کلان این حوزه را بر عهده بگیرد. همزمان پروژهٔ شبکهٔ ملی اطلاعات پررنگتر شد؛ زیرساختی که هدف اعلامشدهٔ آن ارائهٔ خدمات داخلی پایدار و ارزانتر است، اما منتقدان آن را ابزاری برای جداکردن اینترنت داخلی از اینترنت جهانی میدانند.
نکتهٔ فنی مهم این است که شبکهٔ ملی اطلاعات امکان میدهد سرویسهای داخلی (بانکها، پیامرسانهای داخلی، سایتهای دولتی) حتی زمانی که اتصال بینالمللی قطع است کار کنند. این ویژگی در قطعیهای بعدی اهمیت زیادی پیدا کرد، چون قطع اینترنت جهانی دیگر به معنای فلجشدن کامل خدمات داخل کشور نبود.
در همین دهه، گوشیهای هوشمند و اینترنت همراه فراگیر شدند و پیامرسانها جای وب را بهعنوان اصلیترین مسیر ارتباط و خبر گرفتند. به همین دلیل، تمرکز سیاستهای محدودکننده هم از سایتها به اپلیکیشنها منتقل شد.
سال ۱۳۹۷: فیلتر تلگرام
تلگرام برای سالها پرکاربردترین پیامرسان ایرانیان بود و بسیاری از کسبوکارها، رسانهها و کانالهای خبری روی آن فعالیت میکردند. در سال ۱۳۹۷ تلگرام با حکم قضایی فیلتر شد. این تصمیم چند پیامد ماندگار داشت:
- استفاده از فیلترشکن از یک ابزار ویژهٔ کاربران حرفهای به عادتی عمومی تبدیل شد.
- بازار فیلترشکنهای رایگان و ناشناس، و همراه آن خطرهای امنیتی و حریم خصوصی، بهشدت گسترش یافت.
- پروکسیهای MTProto که مخصوص تلگرام بودند مدتی رایج شدند.
درس مهم این دوره برای کاربران این بود که هر ابزاری که از کانالهای نامعتبر نصب شود، میتواند خودش به تهدید تبدیل شود. دربارهٔ این خطرها در مقالهٔ فیلترشکن رایگان یا پولی بیشتر نوشتهایم.
آبان ۱۳۹۸: نخستین قطعی تقریباً سراسری
در آبان ۱۳۹۸ و همزمان با اعتراضهای پس از افزایش قیمت بنزین، اینترنت بینالمللی برای چند روز تقریباً در سراسر کشور قطع شد. این رویداد از چند جهت بیسابقه بود:
- برای نخستین بار در این مقیاس، دسترسی به اینترنت جهانی برای اکثر مردم قطع شد.
- بسیاری از خدمات داخلی از طریق شبکهٔ ملی اطلاعات کموبیش فعال ماندند.
- هیچ فیلترشکنی نمیتوانست بدون مسیر خروجی به اینترنت جهانی کار کند؛ چون VPN برای کارکردن به اتصال بیرونی نیاز دارد.
این تجربه نشان داد که فیلترشکن در برابر «فیلتر» کار میکند، اما در برابر «قطع کامل» محدودیت جدی دارد. دربارهٔ آمادگی برای چنین شرایطی، راهنمای وصل ماندن در قطعیهای سراسری را ببینید.
شهریور ۱۴۰۱: فیلتر اینستاگرام و واتساپ
با آغاز اعتراضهای سال ۱۴۰۱، اینستاگرام و واتساپ که تا آن زمان از معدود پلتفرمهای خارجی پرکاربرد و فیلترنشده بودند، مسدود شدند. اینستاگرام برای بسیاری از کسبوکارهای کوچک ابزار اصلی فروش بود و این تصمیم اثر اقتصادی مستقیمی بر آنها گذاشت.
در همین دوره، محدودیتهای اینترنت همراه در ساعتها و مناطق خاص و اختلال گسترده در پروتکلهای رایج فیلترشکنها گزارش شد. فیلترینگ دیگر فقط به نشانی سایت نگاه نمیکرد؛ نوع ارتباط هم هدف گرفته میشد. پروتکلهایی مثل OpenVPN و WireGuard که امضای ترافیکی مشخصی دارند، بسیار آسیبپذیرتر شدند و پروتکلهایی که ترافیک را شبیه وبگردی عادی نشان میدهند، اهمیت پیدا کردند. توضیح فنی این تحول در مقالهٔ پروتکلهای فیلترشکن به زبان ساده آمده است.
در اواخر سال ۲۰۲۴ (دی ۱۴۰۳) محدودیت دسترسی به واتساپ و گوگلپلی برداشته شد، اما بسیاری از پلتفرمهای دیگر همچنان مسدود ماندند.
سالهای اخیر: فیلترینگ هوشمند، اختلال پروتکلها و اینترنت طبقاتی
در سالهای اخیر چند روند همزمان دیده میشود:
فیلترینگ مبتنی بر رفتار ترافیک
سامانههای فیلترینگ علاوه بر فهرست سیاه، از نشانههایی مثل نام دامنه در آغاز اتصال رمزنگاریشده (SNI)، الگوی بستهها و حجم و زمانبندی ترافیک برای شناسایی فیلترشکنها استفاده میکنند. به همین دلیل گاهی یک سرور چند ساعت پس از راهاندازی مسدود میشود. توضیح کاملتر را در مقالهٔ چرا فیلترشکن قطع میشود بخوانید.
محدودیتهای مقطعی و منطقهای
در دورههای اعتراض یا بحرانهای امنیتی، از جمله در درگیریهای خرداد ۱۴۰۴، دسترسی به اینترنت بینالمللی بهشدت محدود شد. این محدودیتها گاهی سراسری و گاهی محدود به اینترنت همراه یا مناطق خاص بودهاند.
اینترنت طبقاتی
ایدهٔ ارائهٔ دسترسی آزادتر به گروههای خاص، مثل برخی کسبوکارها، دانشگاهیان یا مشترکان سرویسهای ویژه، در سالهای اخیر بارها مطرح و در مواردی اجرا شده است. منتقدان این رویکرد را «اینترنت طبقاتی» مینامند، چون دسترسی به اطلاعات را به جایگاه شغلی یا توان مالی وابسته میکند. جزئیات این موضوع را در مقالهٔ اینترنت طبقاتی و قطعیها بررسی کردهایم.
مرور کلی دورهها
| دوره | ویژگی اصلی | روش غالب دورزدن |
|---|---|---|
| اوایل دههٔ ۱۳۸۰ | فهرست سیاه سایتها و کلیدواژهها | پروکسی وب |
| حدود ۱۳۸۸ | فیلتر شبکههای اجتماعی، کاهش سرعت، آغاز DPI | VPNهای تجاری و ابزارهای ضدسانسور |
| دههٔ ۱۳۹۰ | شبکهٔ ملی اطلاعات، فیلتر تلگرام | فیلترشکنهای عمومی، پروکسی MTProto |
| ۱۳۹۸ | قطعی تقریباً سراسری اینترنت جهانی | تقریباً هیچ روشی در زمان قطع کامل |
| ۱۴۰۱ به بعد | فیلتر اینستاگرام و واتساپ، اختلال پروتکلها | پروتکلهای استتاری مثل VLESS + REALITY |
این تاریخچه برای کاربر امروز چه معنایی دارد؟
مرور این مسیر چند نتیجهٔ عملی دارد:
- هیچ روشی برای همیشه کار نمیکند. هر بار که یک ابزار فراگیر شده، روشهای شناسایی آن هم بهروز شدهاند. سرویسی که فقط یک پروتکل دارد، دیر یا زود با مشکل روبهرو میشود.
- تنوع پروتکل و جابهجایی خودکار اهمیت دارد. امروز فیلترشکن خوب باید بتواند در صورت مسدودشدن یک مسیر، بدون دخالت کاربر به مسیر دیگری برود. برای مثال اپهای زونو چند پروتکل را پشتیبانی میکنند و در حالت خودکار مسیر سالم را انتخاب میکنند؛ با این حال هیچ سرویسی نمیتواند در برابر قطع کامل اینترنت بینالمللی کاری انجام دهد.
- امنیت ابزار به اندازهٔ دسترسی مهم است. موج فیلترشکنهای رایگان پس از فیلتر تلگرام نشان داد که ابزار ناامن میتواند دادههای شما را در اختیار دیگران بگذارد.
- آمادگی پیش از بحران بهتر از جستوجو در زمان بحران است. در روزهای قطعی، پیداکردن ابزار جدید بسیار سختتر است.
سوالات متداول
فیلترینگ اینترنت در ایران از چه زمانی شروع شد؟
مسدودکردن سایتها از اوایل دههٔ ۱۳۸۰ به شکل گسترده آغاز شد و پس از تصویب قانون جرائم رایانهای در اواخر همان دهه، سازوکار رسمی و قانونی پیدا کرد.
تلگرام و اینستاگرام چه زمانی فیلتر شدند؟
تلگرام در سال ۱۳۹۷ با حکم قضایی فیلتر شد و اینستاگرام همراه با واتساپ در شهریور ۱۴۰۱ و همزمان با اعتراضهای آن سال مسدود شد. محدودیت واتساپ در دی ۱۴۰۳ برداشته شد.
شبکهٔ ملی اطلاعات چیست؟
زیرساختی داخلی که خدمات داخل کشور را مستقل از اینترنت جهانی ارائه میکند. به همین دلیل در قطعیهای سراسری، سرویسهای داخلی ممکن است فعال بمانند در حالی که دسترسی به سایتهای خارجی قطع است.
آیا فیلترشکن در زمان قطع کامل اینترنت کار میکند؟
معمولاً نه. فیلترشکن برای عبور از فیلتر طراحی شده و به یک مسیر خروجی به اینترنت جهانی نیاز دارد. اگر این مسیر کاملاً بسته باشد، هیچ VPNی بهتنهایی نمیتواند اتصال برقرار کند.